2 – Moje prawa w toku postępowania przygotowawczego w procesie karnym

Save as PDF

Jaki jest cel postępowania przygotowawczego w sprawie karnej?

Postępowanie przygotowawcze prowadzone jest po to, aby:

  • ustalić, czy przestępstwo w ogóle zostało popełnione;
  • ujawnić, kto go dokonał i ewentualnie podjąć niezbędne środki, aby uniemożliwić sprawcy ukrycie się lub wpływanie na przebieg postępowania;
  • zebrać dane dotyczące sprawcy przestępstwa oraz i środowiska, w którym żyje;
  • dokładnie wyjaśnić okoliczności sprawy, w tym ustalić pokrzywdzonych i rozmiar szkody;
  • zebrać, zabezpieczyć i utrwalić dowody w taki sposób, by sąd mógł wydać wyrok jak najszybciej (najlepiej już na pierwszej rozprawie);
  • wyjaśnić, jakie okoliczności sprzyjały popełnieniu czynu.

Jakie są rodzaje postępowań przygotowawczych?

Postępowanie przygotowawcze może być prowadzone w formie dochodzenia albo śledztwa.

Dochodzenie – przy przestępstwach mniejszej wagi – prowadzi zazwyczaj Policja nadzorowana przez prokuratora. Powinno być ono ukończone w ciągu dwóch miesięcy. Prokurator może jednak przedłużyć ten okres do trzech miesięcy, a w szczególnych przypadkach na dłużej, jednak za każdym razem okres przedłużenia musi być podany. Dochodzenie jest mniej sformalizowane.

Śledztwo – w sprawach większej wagi – prowadzi sam prokurator, ale może on również powierzyć je w całości lub w części Policji. Musi się ono zakończyć w ciągu trzech miesięcy. Można jednak je przedłużyć na okres jednego roku, a w sytuacjach wyjątkowych także na dłuższy, jednak za każdym razem musi być podany okres przedłużenia.

Jakie są etapy postępowania przygotowawczego w sprawie karnej?

Kto prowadzi postępowanie przygotowawcze?

Postępowanie przygotowawcze prowadzi Link otworzy się w nowym oknieProkuratura podległa niezależnemu Prokuratorowi Generalnemu. Mogą je również prowadzić Policja oraz inne służby mundurowe (np. żandarmeria Wojskowa).

Szczegółowe etapy śledztwa/dochodzenia

Aby uzyskać więcej informacji o swoich prawach na poszczególnych etapach postępowania, proszę kliknąć na poniższe linki.

Analiza sprawy – badanie czy doszło do popełnienia przestępstwa (1)

Pierwszy etap rozpoczyna się wydaniem postanowienia o wszczęciu postępowania przygotowawczego (śledztwa lub dochodzenia). Następuje to, gdy organy mają uzasadnione podejrzenie, że zostało popełnione przestępstwo.

Jeżeli organy nie są jeszcze przekonane, że rzeczywiście doszło do przestępstwa, wtedy muszą sprawdzić fakty. Mają na to 30 dni od momentu powzięcia wiadomości na ten temat. Po tym okresie muszą wydać postanowienie o wszczęciu bądź o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego.

W sprawach pilnych organy mogą zacząć zbierać dowody jeszcze przed wydaniem postanowienia o wszczęciu postępowania, aby uchronić je przed zniszczeniem bądź zniknięciem. Mogą także przesłuchać osobę podejrzaną. W takim wypadku jednak już pięć dni po tym przesłuchaniu musi być wydane postanowienie o przedstawieniu zarzutów lub o odmowie wszczęcia postępowania.

Czy będą pobrane ode mnie odciski palców, próbki mojego DNA (włosy, ślina) lub innych płynów ustrojowych?

Jesteś zobowiązany poddać się badaniom, które nie wiążą się z naruszeniem integralności twojego ciała. Można w szczególności pobrać od ciebie odciski palców, fotografować cię itp.

Pobranie krwi lub innych płynów ustrojowych może nastąpić tylko wtedy, gdy nie stanowi zagrożenia dla życia lub zdrowia. Próbki muszą zostać pobrane przez uprawnionego do tego pracownika służby zdrowia.

W razie odmowy dobrowolnego poddania się wyżej wskazanym czynnościom istnieje możliwość zastosowania przymusu bezpośredniego.

Czy może nastąpić przeszukanie osoby?

Przeszukanie osoby jest dopuszczalne, jeżeli istnieje podejrzenie posiadania przez nią rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie. Jednakże przeszukania powinna w miarę możliwości dokonać osoba tej samej płci.

Czy mój dom, lokale firmy, samochód, itp. mogą być przeszukane?

Tak, przeszukane mogą być pomieszczenia i inne miejsca, jeżeli istnieją podstawy do twierdzenia, że znajdują się tam rzeczy mogące służyć za dowód w postępowaniu karnym lub osoby podejrzane. Przeszukania dokonuje prokurator lub Policja. Osoby przeprowadzające przeszukanie winny przedstawić postanowienie o przeszukaniu, chyba że zachodzi przypadek niecierpiący zwłoki.

W wyjątkowych wypadkach przeszukania pomieszczeń można dokonać w porze nocnej (między 22 a 6 rano).

Przed rozpoczęciem czynności osoby przeszukujące powinny wezwać cię do wydania poszukiwanych przedmiotów.

Masz prawo być obecny przy przeszukaniu.

W przypadku przeszukania bez postanowienia sądu lub prokuratora możesz żądać zatwierdzenia tej czynności przez wyżej wskazane organy. Zatwierdzenie winno być dokonane w ciągu siedmiu dni, a następnie doręczone żądającemu. W razie braku zatwierdzenia należy niezwłocznie zwrócić osobie uprawnionej zatrzymane rzeczy.

Postawienie zarzutów konkretnej osobie (2)

Drugi etap rozpoczyna się od przedstawienia zarzutów osobie podejrzanej. Następuje to, gdy organy mają uzasadnione podejrzenie, kto popełnił dane przestępstwo. Od tego momentu podejrzanemu przysługują określone prawa. Obciążają go też pewne obowiązki.

W śledztwie organy sporządzają postanowienie o przedstawieniu zarzutów i ogłaszają je niezwłocznie podejrzanemu, a następnie przesłuchują go (wyjątkiem jest sytuacja, gdy podejrzany się ukrywa lub opuścił kraj).

W dochodzeniu nie trzeba sporządzać postanowienia o przedstawieniu zarzutów, chyba że podejrzany jest tymczasowo aresztowany. Można powiadomić taką osobę ustnie, co jej się zarzuca i od razu ją przesłuchać. W chwili rozpoczęcia przesłuchania staje się ona podejrzanym.

Czy będzie zapewniony tłumacz, jeżeli nie posługuję się językiem tego kraju?

Jeśli nie mówisz po polsku, masz prawo skorzystać z bezpłatnej pomocy tłumacza. Otrzymasz także tłumaczenie postanowienia o przedstawieniu, uzupełnieniu lub zmianie zarzutów, aktu oskarżenia oraz orzeczenia, od którego możesz się odwołać lub które zamyka postępowanie.

Jeśli nie chcesz odwoływać się od prawomocnego orzeczenia, którego treść wyjaśnił ci tłumacz, możesz zrezygnować z tłumaczenia pisemnego. Tłumacz obecny będzie podczas przesłuchań, a także przy przeprowadzaniu dowodów.

Na jakim etapie będę mógł rozmawiać z obrońcą?

Masz prawo do kontaktu z obrońcą od momentu przedstawienia zarzutów.

Jeśli odpowiadasz z wolnej stopy, kontakt ten jest nieograniczony.

W przypadku tymczasowego aresztowania masz prawo kontaktować się z obrońcą na osobności lub korespondencyjnie.

W wyjątkowych przypadkach prokurator może zastrzec, że będzie obecny na takich spotkaniach lub zarządzić kontrolę korespondencji, lecz jedynie w terminie 14 dni od dnia tymczasowego aresztowania.

Czy muszę mieć obrońcę? Czy mogę wybrać obrońcę?

Posiadanie obrońcy nie jest obowiązkowe.

Gdy podejrzany jest nieletni, głuchy, niemy, niewidomy lub zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności, a także gdy zarzucono mu zbrodnię lub jest pozbawiony wolności, a postępowanie toczy się przed Sądem Okręgowym jako sądem I instancji  – udział obrońcy jest obligatoryjny. Oskarżony musi mieć obrońcę także wtedy, gdy sąd uzna to za konieczne w związku z okolicznościami utrudniającymi obronę.

Jeśli nie posiadasz obrońcy z wyboru, wyznaczony zostanie obrońca z urzędu. Możesz złożyć wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu w sytuacji, gdy nie jesteś w stanie ponieść kosztów obrony bez szkody dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny.

Czy zostanę poproszony o podanie informacji? Czy powinienem podawać informacje?

Prawdopodobnie zostaniesz poproszony o podanie danych osobowych, a następnie będą zadawane pytania co do meritum sprawy.

Możesz jednak bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówić składania wyjaśnień. Musisz zostać pouczony, że przysługuje ci to prawo.

Co się stanie, jeżeli powiem coś, co będzie niekorzystne dla mojej sprawy?

Nikt nie może zmusić cię do dostarczania dowodów obciążających cię. Jednak jeśli ujawnisz jakąś okoliczność obciążającą, będzie to brane pod uwagę, tak jak każdy inny dowód.

Decyzja o stosowaniu środków zapobiegawczych (3)

W zależności od sytuacji związanej ze śledztwem lub dochodzeniem, prokurator może podjąć decyzję o zastosowaniu środków zapobiegawczych, tj. takich, które mają na celu zapewnienie prawidłowego toku postępowania.

Wg polskiej procedury są to:

  • poręczenie majątkowe – polega na złożeniu do depozytu określonej sumy pieniężnej, papierów wartościowych lub ustanowieniu hipoteki. W przypadku utrudniania przez podejrzanego postępowania można orzec przepadek poręczenia majątkowego;
  • poręczenie społeczne lub osoby godnej zaufania – pracodawca, kierownictwo szkoły, uczelni lub organizacji społecznej mogą poręczyć swoim autorytetem, że podejrzany stawi się na każde wezwanie i nie będzie utrudniał postępowania;
  • dozór Policji – obowiązek zgłaszania się do organu Policji w określonym czasie lub obowiązek informowania o zmianie miejsca pobytu;
  • zawieszenie w czynnościach służbowych, w wykonywaniu zawodu, nakaz powstrzymania się od prowadzenia określonego rodzaju pojazdów itp.;
  • nakaz opuszczenia lokalu mieszkalnego;
  • zakaz opuszczania kraju połączony z zatrzymaniem paszportu lub innego dokumentu uprawniającego do opuszczania kraju;
  • tymczasowe aresztowanie.

Czy będę przebywać w areszcie śledczym czy zostanę zwolniony?

Sąd może zastosować tymczasowe aresztowanie. Może to nastąpić, jeżeli istnieje obawa, że zachodzi duże prawdopodobieństwo, że popełniłeś przestępstwo i będziesz chciał uciec lub ukryć się oraz gdy zaistnieje ryzyko, że będziesz chciał nakłonić inne osoby (np. pokrzywdzonego) do składania fałszywych zeznań.

Środek ten może być również stosowany, jeżeli zarzuca ci się popełnienie przestępstwa, za które grozi surowa kara.

Jednak sąd nie zastosuje tymczasowego aresztowania, jeżeli zarzuca ci się popełnienie przestępstwa zagrożonego karą do jednego roku pozbawienia wolności, chyba że zostałeś ujęty na gorącym uczynku.

Tymczasowe aresztowanie winno być uchylone, jeżeli podstawa jego zastosowania, wskazana powyżej, przestanie istnieć. To samo dotyczy każdego innego środka zapobiegawczego.

Tymczasowe aresztowanie trwa co do zasady 3 miesiące, ale może być w szczególnych wypadkach przedłużone na czas trwania całego postępowania przygotowawczego (nie dłużej niż 2 lata licząc do dnia zakończenia ewentualnego procesu w pierwszej instancji.

Istnieje możliwość dalszego przedłużania aresztu przez sąd apelacyjny, jeśli zachodzą istotne przeszkody w ukończeniu postępowania (np. czynności dowodowe muszą być wykonane poza granicami kraju).

Jakie prawa/obowiązki mają zastosowanie?

Osoba, wobec której zastosowano tymczasowe aresztowanie, ma prawo do złożenia zażalenia na decyzję sądu o stosowaniu tego środka zapobiegawczego.

Może ona również w trakcie pobytu w areszcie śledczym składać wnioski o uchylenie aresztowania, jeżeli uzna, że odpadły podstawy jego zastosowania.

O tymczasowym aresztowaniu należy powiadomić osobę bliską dla podejrzanego.

Jeżeli podejrzany opiekuje się sam swoim dzieckiem lub osobą niedołężną, sąd winien zawiadomić odpowiednie organy o potrzebie zapewnienia opieki nad tymi osobami.

Podobnie sąd postąpi w razie potrzeby zabezpieczenia mienia aresztowanego. W trakcie pobytu w areszcie śledczym podejrzany zachowuje prawo do kontaktu z obrońcą.

Czy mogę kontaktować się z członkiem rodziny lub przyjacielem?

Przy odpowiadaniu z wolnej stopy – kontakt jest nieograniczony.

Natomiast w przypadku tymczasowego aresztowania kontakt z innymi osobami jest zależny od wydania zgody przez prokuratora.

Czy mogę skorzystać z pomocy lekarskiej, jeżeli jej potrzebuję?

W trakcie tymczasowego aresztowania możesz korzystać z pomocy medycznej.

W pierwszej kolejności będzie to oddział ambulatoryjny w areszcie śledczym.

Jeżeli jednak twoje schorzenie jest skomplikowane, prokurator może zarządzić wykonanie badań w szpitalu państwowym.

Czy mogę kontaktować się z moją Ambasadą, jeżeli pochodzę z innego kraju?

Tak, przysługuje ci powyższe uprawnienie.

Właściwe postępowanie dowodowe (4)

Podczas tego etapu postępowania informacje na temat zarzucanego czynu mogą być pozyskiwane w ramach czynności dowodowych przeprowadzanych z urzędu bądź też na wniosek.

Kodeks przewiduje różne sposoby zbierania dowodów. Należą do nich: przesłuchanie świadków, złożenie wyjaśnień przez oskarżonego, przeprowadzenie opinii biegłych, konfrontacje osób przesłuchiwanych, oględziny, sekcje zwłok, eksperyment procesowy, wywiad środowiskowy, badanie osoby zatrzymanej, zatrzymanie rzeczy, przeszukanie, kontrolę i utrwalanie rozmów itd.

Pochodzę z innego kraju. Czy muszę być obecny podczas dochodzenia?

Należy stawić się na każde wezwanie organu prowadzącego postępowanie.

Niestety, Link otworzy się w nowym oknieKodeks postępowania karnego nie przewiduje przesłuchania w formie video linku.

Możesz jednak wnosić o przesłuchanie w drodze tzw. pomocy prawnej. Wtedy czynności dowodowe (badania, oględziny, przesłuchanie itp.) są przeprowadzane przez lokalną Policję lub prokuraturę w państwie twojego pochodzenia.

Czy i ewentualnie jaki rodzaj dowodów mogę przedstawić na moją rzecz?

Możesz składać wnioski dowodowe i żądać wykonania określonych czynności przez prowadzącego postępowanie.

Na jakich warunkach mogę przedstawić takie dowody?

Należy złożyć wniosek dowodowy na piśmie lub ustnie do protokołu przesłuchania (np. o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka na okoliczność, iż w czasie przestępstwa przebywałeś w innym mieście).

Czy mogę być wysłany do mojego kraju ojczystego?

Przekazanie dochodzenia do państwa pochodzenia uzależnione jest od złożenia przez odpowiednie organy twojego kraju wniosku o takie przekazanie.

Czy podczas przesłuchania mogę milczeć?

Możesz odmówić składania wyjaśnień i po prostu milczeć. Nie można zmuszać cię do samooskarżania się. Masz jednak prawo do składania wyjaśnień oraz wypowiadania się co do każdego przeprowadzonego z twoim udziałem dowodu.

Jakie będą konsekwencje, jeżeli nie będę mówić prawdy podczas przesłuchania?

Nie poniesiesz negatywnych konsekwencji za nieprawdziwe wyjaśnienia. Jako oskarżony nie jesteś zobowiązany do mówienia prawdy.

Czy mogę opuścić kraj w czasie prowadzonego dochodzenia?

Jeżeli nie zastosowano wobec ciebie dozoru policji lub zakazu opuszczania kraju, to możesz w trakcie postępowania opuścić kraj.

Masz jednak obowiązek informować prowadzącego postępowanie o każdej zmianie miejsca zamieszkania lub pobytu trwającej dłużej niż 7 dni. Jeżeli złamiesz zakaz lub nie dopełnisz tego obowiązku, prokurator może zwrócić się do sądu okręgowego o wydanie europejskiego nakazu aresztowania.

Czy mogę się przyznać do winy w odniesieniu do wszystkich lub niektórych zarzucanych mi czynów przed rozprawą?

Tak, możesz się przyznać zarówno do wszystkich, jak i tylko do niektórych zarzucanych ci czynów.

Formalnie można tego dokonać od momentu powiadomienia o treści stawianych zarzutów w trakcie przesłuchania w charakterze podejrzanego aż do zamknięcia rozprawy.

Co się wtedy stanie?

Przyznanie się podejrzanego nie oznacza automatycznie zakończenia postępowania, ponieważ organ prowadzący postępowanie przygotowawcze, a po wniesieniu aktu oskarżenia sąd, musi zbadać, czy nie zmierza ono do obejścia prawa, np. do chronienia innej osoby.

Przyznanie może mieć wpływ na wysokość wymierzonej kary.

Czy zarzuty mogą być zmienione przed rozprawą?

Zarzuty mogą być zmienione, ponieważ obraz czynu badanego w postępowaniu przygotowawczym podlega modyfikacji.

Zmiana może polegać na zarzuceniu czynu z przepisu przewidującego wyższą karę.

Czy mogą być dodane nowe zarzuty? W jakich przypadkach?

W razie pojawienia się nowych dowodów można ci zarzucić popełnienie nowych czynów, nieobjętych postanowieniem o przedstawieniu zarzutów.

Musisz jednak zostać poinformowany na piśmie o zmianie zarzutów, zarówno o modyfikacji dotychczasowych, jak i o postawieniu nowych.

Informacje na temat zmiany zarzutów w postępowaniu przed sądem zob. Link otworzy się w nowym okniearkusz informacyjny 3.

Czy mogę być oskarżony o popełnienie przestępstwa, o które byłem już oskarżony w innym państwie członkowskim?

Fakt wydania decyzji za granicą nie wyklucza wszczęcia lub prowadzenia postępowania karnego w związku z tym samym przestępstwem w polskim sądzie. Jednak wydanie prawomocnego rozstrzygnięcia przez inny sąd lub organ zagraniczny w związku z tym samym przestępstwem wyklucza ponowne rozpoznawanie takiej sprawy.

Zakończenie postępowania przygotowawczego (5)

Gdy organy stwierdzą, że wyjaśniły już wszystkie okoliczności w sprawie i zebrały wystarczającą ilość materiału dowodowego, wydają postanowienie o zamknięciu śledztwa (w dochodzeniu nie trzeba wydawać takiego postanowienia) i:

  • wnoszą do sądu akt oskarżenia;
  • wydają postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego;
  • kierują sprawę do sądu z wnioskiem o umorzenie postępowania i zastosowanie środków zabezpieczających, jeżeli uznają, że podejrzany dopuścił się czynu w stanie niepoczytalności.

Czy otrzymam informację o świadkach występujących przeciwko mnie?

Tak, co do zasady lista świadków jest dołączana do aktu oskarżenia, obligatoryjnie przesyłanemu oskarżonemu.

Przysługuje ci możliwość powołania innych świadków.

W razie niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia świadków dane umożliwiające ich rozpoznanie mogą być utajnione.

Czy otrzymam informacje o dowodach przeciwko mnie?

Tak, przysługuje ci prawo do zaznajomienia się z materiałami śledztwa przed zamknięciem postępowania przygotowawczego.

Czy będzie wymagana informacja na temat mojej karalności?

Zob. Link otworzy się w nowym okniearkusz informacyjny 3.


Za wersję tej strony w języku danego kraju odpowiada właściwe państwo członkowskie. Tłumaczenie zostało wykonane przez służby Komisji Europejskiej. Jeżeli właściwy organ krajowy wprowadził jakieś zmiany w wersji oryginalnej, mogły one jeszcze nie zostać uwzględnione w tłumaczeniu. Komisja Europejska nie przyjmuje żadnej odpowiedzialności w odniesieniu do danych lub informacji, które niniejszy dokument zawiera, lub do których się odnosi. Informacje na temat przepisów dotyczących praw autorskich, które obowiązują w państwie członkowskim odpowiedzialnym za niniejszą stronę, znajdują się w informacji prawnej.

Ostatnia aktualizacja: 07/07/2015