Źródła prawa
Rodzaje instrumentów prawnych - opis
Prawo austriackie jest głównie prawem pisanym (gesatzt).
Zgodnie z austriacką konstytucją w każdym z dziewięciu krajów związkowych (Bundesländer) obowiązuje odrębne prawo konstytucyjne kraju związkowego, niezależnie od federalnego prawa konstytucyjnego. Prawo konstytucyjne kraju związkowego nie może być sprzeczne z federalnym prawem konstytucyjnym, co oznacza, że jest podrzędne względem tego prawa. Tego rodzaju porządek pierwszeństwa pomiędzy federalnymi przepisami prawnymi a przepisami krajów związkowych nie jest jednak zasadą. Od 1988 r. także kraje związkowe mogą zawierać umowy międzynarodowe regulujące kwestie wchodzące w zakres ich kompetencji. W sprawach zagranicznych pierwszeństwo należy jednak do rządu federalnego.
Status prawa zwyczajowego i orzecznictwa
Prawo zwyczajowe odgrywa bardzo ograniczoną rolę.
Orzeczenia sądów najwyższej instancji stanowią źródło cennych wytycznych w kwestii stosowania prawa i mają duże znaczenie, niemniej orzecznictwo nie jest formalnie uznawane za źródło prawa.
Akty wydawane przez organy administracji
Zasadniczo akty władzy publicznej (tj. akty prawne organów władzy wyznaczające normy postępowania) obejmują ustawy (akty ustawodawcze), akty administracyjne (akty organów wykonawczych) oraz orzeczenia sądowe (akty wymiaru sprawiedliwości).
Ustawy muszą określać, do jakich czynności administracyjnych uprawnione są organy administracyjne. Organom administracyjnym można na przykład przyznać uprawnienia do wydawania decyzji (indywidualnych aktów prawnych) lub przyjmowania rozporządzeń (norm generalnych). Można im również przyznać uprawnienia do wydawania bezpośrednich nakazów lub bezpośrednich środków przymusu, jeżeli na przykład w trakcie operacji policyjnej konieczne jest podjęcie natychmiastowych działań przez organ władzy w celu zapobieżenia niebezpieczeństwu.
Międzynarodowe źródła prawa i prawo Unii Europejskiej
Konstytucja austriacka (Bundes-Verfassungsgesetz - federalna ustawa konstytucyjna) stanowi, że powszechnie uznawane zasady prawa międzynarodowego stanowią część austriackiego prawa federalnego, i przewiduje włączenie umów międzynarodowych do austriackiego systemu prawnego (w drodze przyjęcia ustawy szczególnej lub bez takiej ustawy). Miejsce postanowień takich umów w hierarchii aktów prawnych ramach krajowego systemu prawnego zależy od ich treści.
Zatwierdzenie umów międzynarodowych, które zmieniają lub uzupełniają konstytucję, przez Radę Narodową Austrii (Nationalrat) wiąże się z koniecznością uzyskania w głosowaniu wzmocnionej większości głosów przewidzianej dla decyzji w sprawie federalnych ustaw konstytucyjnych. Do umów zmieniających lub uzupełniających ustawy stosuje się te same wymogi dotyczące kworum, co w przypadku ustaw.
Umowy międzynarodowe zawiera Prezydent Federalny na polecenie rządu federalnego lub upoważnionego przez rząd ministra federalnego. Zawarcie umowy dotyczącej kwestii politycznych, która zmienia lub uzupełnia ustawodawstwo, wymaga uprzedniej zgody Rady Narodowej Austrii. Prezydent Federalny może upoważnić rząd federalny lub właściwych członków rządu federalnego do zawarcia pewnych kategorii umów międzynarodowych, które nie dotyczą kwestii politycznych lub nie zmieniają ani nie uzupełniają ustawodawstwa.
Od chwili przystąpienia Austrii do Unii Europejskiej w dniu 1 stycznia 1995 r. austriacki system prawny opiera się nie tylko na austriackim prawie konstytucyjnym, lecz także na prawie Unii (dualizm konstytucyjny). Przeważa pogląd, że prawo Unii jest nadrzędne nad prawem krajowym, a w związku z tym - także nad zwykłym federalnym prawem konstytucyjnym, lecz nie nad podstawowymi zasadami konstytucyjnymi.
Najważniejsze akty/ustawodawstwo
Prawo cywilne
W sprawach cywilnych w pierwszej instancji właściwe co do są zasady sądy rejonowe (Bezirksgerichte) i sądy krajowe (Landesgerichte). Poza Wiedniem sądy rejonowe i krajowe rozpoznają także sprawy handlowe. Ponadto sądy krajowe rozpoznają sprawy z zakresu prawa pracy i zabezpieczenia społecznego. Jedynie w Wiedniu działają odrębny Sąd Rejonowy ds. Gospodarczych (Bezirksgericht für Handelssachen Wien), odrębny krajowy Sąd Gospodarczy dla Wiednia (Handelsgericht Wien) oraz odrębny krajowy Sąd Pracy i Spraw Społecznych dla Wiednia (Arbeits- und Sozialgericht Wien).
Właściwość sądu określana jest według rodzaju powództwa (właściwość rzeczowa), zaś we wszystkich sprawach nieprzydzielonych w ten sposób sądom rejonowym lub krajowym właściwość określana jest według wartości przedmiotu sporu. Przy określaniu właściwości sądu charakter sprawy ma jednak zawsze pierwszeństwo przed wartością przedmiotu sporu.
Według rodzaju powództwa sądy rejonowe są właściwe na przykład w większości sporów z zakresu prawa rodzinnego i najmu, podczas gdy sądy krajowe są właściwe na przykład w sporach na podstawie ustawy o odpowiedzialności za szkodę jądrową (Atomhaftpflichtgesetz), ustawy o odpowiedzialności cywilnej (Amtshaftungsgesetz), ustawy o ochronie danych (Datenschutzgesetz) oraz prawa konkurencji i prawa autorskiego. Sądy rejonowe są właściwe w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 15 tys. euro, a sądy krajowe - w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przekracza tę kwotę.
Właściwość miejscową sądu (allgemeiner Gerichtsstand) określa się dla każdej osoby według jej osobistego związku z okręgiem sądowym. Co do zasady powództwa wytacza się w zwykłym sądzie miejscowo właściwym dla pozwanego. Właściwość miejscowa sądu dla osoby fizycznej zależy zazwyczaj od jej miejsca zamieszkania (Wohnsitz) lub miejsca zwykłego pobytu (gewöhnlicher Aufenthalt). Dla jednej osoby może być właściwy miejscowo więcej niż jeden sąd. Właściwość miejscowa sądu dla osoby prawnej zależy zazwyczaj od miejsca, w którym znajduje się jej siedziba.
Prawo handlowe
Jedynie w Wiedniu działają szczególne sądy cywilne w sprawach handlowych, a mianowicie Sąd Rejonowy ds. Gospodarczych w Wiedniu (Bezirksgericht für Handelssachen Wien) i krajowy Sąd Gospodarczy dla Wiednia (Handelsgericht Wien) oraz szczególny krajowy sąd cywilny ds. zatrudnienia i zabezpieczenia społecznego, a mianowicie Sąd Pracy i Spraw Społecznych dla Wiednia (Arbeits- und Sozialgericht Wien). We wszystkich pozostałych okręgach sprawy handlowe oraz sprawy z zakresu prawa pracy i zabezpieczenia społecznego rozpoznają sądy powszechne. Właściwość miejscową w sprawach gospodarczych oraz w sprawach dotyczących prawa pracy i zabezpieczenia społecznego zasadniczo regulują przepisy ogólne postępowania cywilnego.
Prawo administracyjne
Ogólnie rzecz ujmując, prawo administracyjne, jako prawo „publiczne”, reguluje ustrój i postępowanie jednostek i organów administracyjnych. Reguluje również stosunki między państwem a jego obywatelami, obowiązki adresatów norm prawnych w zakresie zachowania oraz merytoryczne kryteria podejmowania decyzji przez administrację publiczną. Przykładami licznych szczególnych regulacji z zakresu prawa administracyjnego są: ustawa o obywatelstwie i cudzoziemcach, ustawa o policji i ustawa - prawo budowlane.
Prawo administracyjno-karne reguluje nie tylko czyny przestępcze zagrożone karą wymierzaną przez sąd, ale również wykroczenia administracyjne sankcjonowane na mocy ustawy.
Inne podobszary prawa administracyjnego obejmują przepisy dotyczące postępowania administracyjnego i (administracyjnej) ochrony prawnej. Decyzje organów administracyjnych, np. decyzje administracyjne (Bescheide), podlegają zaskarżeniu do sądu administracyjnego (Verwaltungsgericht) w drodze odwołania.
Hierarchia instrumentów prawnych
Rada Narodowa Austrii uchwala federalne ustawodawstwo konstytucyjne większością dwóch trzecich głosów oddanych w obecności co najmniej połowy ogółu posłów.
Ustawodawstwo uchwalane w ten sposób musi być wyraźnie oznaczone jako „ustawa konstytucyjna” (Verfassungsgesetz) lub „przepisy konstytucyjne” (Verfassungsbestimmung).
Z kolei ważne rozstrzygnięcie w sprawie prawa federalnego wymaga uzyskania bezwzględnej większości głosów w głosowaniu z udziałem co najmniej jednej trzeciej posłów Rady Narodowej Austrii.
1. Zasady przewodnie konstytucji
Zasady podstawowe konstytucji austriackiej (Grundprinzipien) są najważniejszymi fundamentami austriackiego prawa:
- zasada państwa demokratycznego,
- zasada rozdziału władz,
- zasada rządów prawa,
- zasada republikańskiej formy państwa,
- zasada państwa federalnego oraz
- zasada państwa liberalnego.
Łącznie powyższe zasady składają się na podstawowy porządek konstytucyjny (verfassungsrechtliche Grundordnung).
Zasady te są niezwykle istotne z konstytucyjnego punktu widzenia. Jeżeli zmiana konstytucji skutkuje odstąpieniem od którejś z zasad przewodnich lub istotnie zmienia zależność pomiędzy tymi zasadami, uznaje się to za zasadniczą zmianę konstytucji (Gesamtänderung), w związku z czym konieczne jest przeprowadzenie referendum.
2. Pierwotne i wtórne prawo Unii
Przystąpienie Austrii do Unii Europejskiej w dniu 1 stycznia 1995 r. wymagało zasadniczej zmiany konstytucji austriackiej. Od chwili przystąpienia austriacki system prawny opiera się nie tylko na austriackim prawie konstytucyjnym, lecz także na prawie Unii (dualizm konstytucyjny). Przeważa pogląd, że prawo Unii jest nadrzędne nad prawem krajowym, a w związku z tym - także nad zwykłym federalnym prawem konstytucyjnym, lecz nie nad podstawowymi zasadami konstytucyjnymi.
3. „Zwykłe” federalne prawo konstytucyjne
W prawie konstytucyjnym ustanowiono zasady prowadzenia polityki państwa, ponieważ określono w nim szczegółowo:
- proces legislacyjny,
- status najważniejszych organów w państwie,
- relacje między rządem federalnym a krajami związkowymi w procesie stanowienia i stosowania prawa oraz
- zasadę kontroli działań rządu przez sądy powszechne.
4. Ustawodawstwo federalne
Podstawowa zasada rządów prawa określona w konstytucji stanowi, że w stosowaniu prawa organy administracji publicznej i sądy są związane ustawą. W konstytucji przewidziano podział uprawnień ustawodawczych między rząd federalny i kraje związkowe.
5. Rozporządzenia
Rozporządzenia (Verordnungen) to akty normatywne o charakterze generalnym wydawane przez organy administracji. W konstytucji przewidziano ogólne upoważnienie do wydawania rozporządzeń wykonawczych, które służą doprecyzowaniu aktów o charakterze generalnym, najczęściej ustaw. Rozporządzenia zmieniające lub uzupełniające ustawę wymagają wyraźnej delegacji konstytucyjnej.
6. Decyzje
Decyzje (Bescheide) to głównie akty o charakterze wykonawczym wydawane przez organy administracji, skierowane wyłącznie do wskazanych adresatów.
Proces legislacyjny
Inicjatywa ustawodawcza
W izbie niższej inicjatywa ustawodawcza przysługuje członkom izby niższej (poselski projekt ustawy), rządowi federalnemu (rządowy projekt ustawy) lub Radzie Związkowej (Bundesrat).
Ponadto Rada Narodowa Austrii ma obowiązek rozpatrzyć inicjatywę obywatelską, gdy podpisało się pod nią ponad 100 tys. wyborców lub jedna szósta wyborców w każdym z trzech krajów związkowych.
W praktyce większość projektów ustaw zgłasza rząd federalny. Projekty ustaw rządu federalnego muszą zostać jednogłośnie zatwierdzone przez rząd federalny (na posiedzeniu). Projekty ustaw sporządza właściwy minister, a przed ich zatwierdzeniem przez rząd odbywają się konsultacje, w trakcie których kraje związkowe lub inne zainteresowane podmioty mogą zgłaszać uwagi.
Przyjęcie ustawy
Po przyjęciu ustawy przez Radę Narodową Austrii konieczna jest zgoda Rady Związkowej (wyższej izby parlamentu austriackiego). Ustaw federalnych dotyczących finansów nie trzeba przedstawiać Radzie Związkowej - wynika to z zasady suwerenności Rady Narodowej Austrii w kwestiach federalnych. Następnie Kanclerz przekazuje ustawę Prezydentowi do poświadczenia (Beurkundung).
Izba niższa może zarządzić referendum w sprawie projektu ustawy. O potrzebie przeprowadzenia referendum może również zadecydować większość członków izby niższej. W takim przypadku projekt ustawy, nad którym odbyła się już debata w izbie niższej, musi zostać zatwierdzony w drodze referendum, zanim zostanie poświadczony.
Referendum jest również wymagane w przypadku zasadniczej zmiany konstytucji.
Podpisując ustawę, Prezydent poświadcza, że uchwalono ją zgodnie z konstytucją. Poświadczenie musi następnie uzyskać kontrasygnatę Kanclerza.
Ustawę można uchylić w sposób wyraźny (uchylenie formalne) albo w drodze przyjęcia nowej ustawy federalnej, której treść nie jest spójna z wcześniejszymi przepisami (uchylenie materialne) bez wyraźnego wskazania, że wcześniej obowiązujące przepisy straciły moc (lex posterior derogat legi priori). Przepisy szczególne stosuje się przed przepisami ogólnymi (lex specialis derogat legi generali). Okres obowiązywania ustawy może być również określony z góry.
Promulgacja, publikacja i wejście w życie
Po podpisaniu ustawy federalnej przez Prezydenta (poświadczającego, że uchwalono ją zgodnie z konstytucją) i kontrasygnacie Kanclerza, ustawę federalną ogłasza się w federalnym dzienniku urzędowym (Bundesgesetzblatt).
O ile ustawa nie stanowi inaczej (działanie z mocą wsteczną lub określone vacatio legis), wchodzi ona w życie z końcem dnia, w którym ogłoszono ją w federalnym dzienniku urzędowym.
Sposoby rozstrzygania kolizji źródeł prawa
Trybunał Konstytucyjny (Verfassungsgerichtshof) ma uprawnienia do kontroli zgodności ustaw z konstytucją i legalności rozporządzeń (kontrola sądowa), co jest wyrazem zasady państwa prawnego.
Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga również „spory kompetencyjne”, na przykład między sądami a organami administracyjnymi lub między organami krajów związkowych a organami federalnymi, w przypadku gdy obie strony uważają, że są właściwe w danej sprawie, albo odmawiają uznania swojej właściwości w tej samej sprawie.
W ramach uprawnienia do rozstrzygania sporów o właściwość (Zuständigkeit zur Kompetenzfeststellung) Trybunał Konstytucyjny może również w sposób wiążący rozstrzygnąć, czy dany akt ustawodawczy lub wykonawczy należy do właściwości rządu federalnego czy kraju związkowego.
Nie istnieją zasady pierwszeństwa dotyczące kolizji różnych przepisów wyższego rzędu.
Bazy aktów prawnych (z odpowiednimi linkami)
Czy dostęp do bazy jest nieodpłatny?
Tak. Austriackie ustawodawstwo i orzecznictwo można bezpłatnie przeglądać w Systemie informacji prawnej Republiki Austrii (Rechtsinformationssystem des Bundes - RIS) pod adresem https://www.ris.bka.gv.at/.
W jakich językach dostępna jest baza?
Baza danych jest zasadniczo dostępna wyłącznie w języku niemieckim. Niektóre ogólne informacje i wybrane przepisy są jednak dostępne także w języku angielskim na anglojęzycznej wersji strony: System informacji prawnej RIS (bka.gv.at).
Jakie kryteria wyszukiwania są dostępne?
Baza danych RIS jest podzielona na różne aplikacje, m.in. „Bundesrecht konsolidiert” (skonsolidowane prawo federalne), „Landesrecht konsolidiert” (skonsolidowane prawo krajów związkowych), „Bundesgesetzblatt authentisch ab 2004” (wersja autentyczna Federalnego Dziennika Ustaw od 2004 r.), „Staats- und Bundesgesetzblatt 1945 - 2003” (Federalny Dziennik Ustaw 1945-2003) i inne. Oprócz informacji na temat prawa Republiki Austrii (np. skonsolidowanego prawa federalnego i prawa krajów związkowych, orzecznictwa), RIS służy również do publikacji prawnie wiążących biuletynów ustaw federalnych (od 2004 r.) i biuletynów ustaw krajów związkowych (od 2014/2015).
Każda aplikacja ma własny formularz wyszukiwania z dostosowanymi polami. Na przykład w najczęściej używanej aplikacji „Bundesrecht konsolidiert” (skonsolidowane prawo federalne) można wyszukiwać według słów kluczowych, tytułu/skróconego tytułu, organu promulgacyjnego, rodzaju aktu prawnego, numeru indeksu aktu, daty wejścia w życie, zakresu dat oraz innych kryteriów. Możliwe jest również wyszukiwanie pełnotekstowe w całym korpusie danych (w języku niemieckim).
Instrukcje dotyczące różnych aplikacji są dostępne w zakładce „Hilfe/Kontakt” (pomoc/kontakt). Na przykład instrukcja wyszukiwania RIS (zob. HandbuchBgblAuth.pdf (bka.gv.at)) pomaga w wyszukiwaniu dzienników prawa federalnego w ich ogłoszonej, prawnie wiążącej („autentycznej”) wersji.