Sędziowie
Opis ogólny
Szkolenie wstępne sędziów jest obowiązkowe dla każdego, kto zamierza zostać sędzią. Po zaaprobowaniu przez komisję selekcyjną aplikanci sędziowscy przystępujący do programu szkolenia wstępnego kadr wymiaru sprawiedliwości przechodzą nabór w sądzie, w którym będą pracować. Czas trwania programu określa się w porozumieniu z Centrum Szkoleniowo-Badawczym dla Sądownictwa (Studiecentrum Rechtspleging, SSR).
W porozumieniu z SSR określa się czas trwania programu (co najmniej jeden rok i trzy miesiące, ale nie dłużej niż cztery lata – w zależności od wiedzy i doświadczenia aplikanta) oraz wybiera się obszary szkolenia w środowisku pracy, w których aplikant sędziowski będzie pracował najpierw. Po ukończeniu szkolenia aplikanta sędziowskiego powołuje się do pełnienia funkcji sędziego „wszechstronnego”, co oznacza, że może pracować w każdym wydziale sądu (cywilnym, administracyjnym, karnym, rodzinnym itp.).
Szkolenie aplikantów sędziowskich prowadzą sądy we współpracy z SSR. Większość szkolenia odbywa się w środowisku pracy. Aplikanci sędziowscy szkolą się pod okiem instruktorów praktycznych, którzy udzielają im wskazówek i przekazują informacje zwrotne. Ponadto raz w tygodniu pod nadzorem głównego opiekuna w SSR poświęca się uwagę procesowi uczenia się oraz kursom odbywanym przez aplikantów sędziowskich. Treść statutu znajduje się na stronie internetowej Rady Sądownictwa.
Co trzy miesiące rozpoczyna naukę nowa grupa aplikantów sędziowskich. Do programu przystępuje nie więcej niż 130 aplikantów rocznie. W 2021 r. szkolenie ukończyło 83 aplikantów. Pod koniec 2021 r. w szkoleniach uczestniczyło 248 aplikantów sędziowskich.
Dostęp do szkolenia wstępnego
Kandydaci do programu szkoleniowego muszą posiadać dyplom magistra prawa i ukończyć specjalną serię kursów przygotowujących do pracy w wymiarze sprawiedliwości Ponadto wymagane jest co najmniej dwuletnie odpowiednie doświadczenie prawnicze spoza sądownictwa. Wyboru kandydatów dokonuje Krajowa Komisja Selekcyjna Sędziów (Landelijke Selectiecommissie Rechters, LSR) we współpracy z sądami. Procedura wyboru składa się z sześciu etapów.
Pierwszym z nich jest wybór pisemnych zgłoszeń. Na każde wolne stanowisko administrator lub prezes sądu oraz sekretarz LSR wybierają po pięć kandydatur. W tym celu posługują się formularzem oceny punktowej. Następnie przedsiębiorstwo LTP oferujące usługi oceny przeprowadza test analityczny. W teście sprawdza się umiejętności rozumienia tekstu pisanego, umiejętności krytycznego myślenia oraz myślenia abstrakcyjnego. Testy te – oceniane przez Niderlandzką Komisję ds. Testów i Egzaminów (Commissie Testaangelegenheden Nederland, COTAN) lub podobną instytucję – pozwalają ustalić, czy kandydat posiada ponadprzeciętne umiejętności analityczne i czy jest całkowicie wolny od uprzedzeń kulturowych. Poszczególne elementy testów analitycznych sprawdzają umiejętności rozumienia tekstu pisanego, umiejętności krytycznego myślenia oraz myślenia abstrakcyjnego.
Po zaliczeniu testów analitycznych przez kandydatów sądy typują ich do udziału w rozmowie kwalifikacyjnej. Następnie sądy otrzymują formularze zgłoszeniowe oraz po dwa listy referencyjne dotyczące każdego z kandydatów. Sąd zaprasza kandydatów na rozmowę kwalifikacyjną odbywającą się na wstępnie zaplanowanych posiedzeniach lokalnej komisji selekcyjnej i zarządu. Po rozmowie kwalifikacyjnej zostaje nie więcej niż trzech kandydatów na wolne stanowisko. Przechodzą oni do dalszej oceny. W ośrodku oceny dyplomowany psycholog przeprowadza z kandydatem ustrukturyzowany wywiad kwalifikacyjny. Kandydata sprawdza się z wykorzystaniem kwestionariuszy osobowości (w tym testu dylematu), symulacji dyskusji oraz zadań polegających na odgrywaniu ról. W teście ocenia się, czy kandydat ma kompetencje wymagane do pełnienia funkcji sędziego lub czy może je wykształcić w trakcie szkolenia.
Wreszcie kandydatów czekają końcowe rozmowy. Prowadzi je Krajowa Komisja Selekcyjna. Kandydaci odbywają trzy końcowe rozmowy z różnymi interlokutorami, na trzy tematy. Wyniki rozmów omawiają następnie wszyscy interlokutorzy. Komisja selekcyjna jest poinstruowana w zakresie technik przeprowadzania rozmów i interpretacji sprawozdania z oceny. Po końcowych rozmowach kwalifikacyjnych zaaprobowani kandydaci są przedstawiani sądom. Sądy decydują, którego kandydata (lub kandydatów) chcą wybrać, i przekazują te informacje LSR. Wybór pozostałych kandydatów zaaprobowanych przez komisję powierza się innym sądom (w miarę możliwości).
Forma i treść szkolenia wstępnego
Na wstępnym etapie aplikant sędziowski dołącza do zespołu szkoleniowego w danym obszarze właściwości sądu i doskonali się w obranym kierunku oraz rozwija swoje kompetencje, wykraczając poza granice obszarów szkolenia w środowisku pracy. Po zakończeniu wstępnego etapu aplikant sędziowski przeprowadza samoocenę i opracowuje indywidualny plan nauki.
Następnie rozpoczyna się główny etap programu (który trwa co najmniej jeden rok, ale nie dłużej niż trzy lata i dziewięć miesięcy). Główny etap obejmuje dwa lub trzy obszary szkolenia w środowisku pracy w sądzie, zależnie od długości programu i indywidualnego planu nauki. Możliwe jest przechodzenie pomiędzy sądami a organami odwoławczymi. Nadzór sprawują instruktorzy praktyczni. Ponadto raz w tygodniu pod nadzorem głównego opiekuna poświęca się uwagę procesowi uczenia się, portfolio i programowi nauczania oraz projektom badawczym i kompetencjom wykraczającym poza obszary szkolenia w środowisku pracy. Instruktorzy praktyczni i główni opiekunowie skupiają się wyłącznie na nauce, a nie na ocenie. Aplikant sędziowski odbywa również następujące staże: społeczny, europejski/międzynarodowy, w sądach/organach odwoławczych oraz krótki/rozszerzony staż w prokuraturze w przypadku wyboru szkolenia w środowisku pracy dotyczącego prawa karnego. Co trzy miesiące główny opiekun, instruktor praktyczny i aplikant sędziowski oceniają i aktualizują indywidualny plan nauki. Po zaliczeniu danego obszaru szkolenia w środowisku pracy aplikant sędziowski razem z głównym opiekunem i instruktorem praktycznym przeprowadzają ewaluację poprzedzającą przejście do kolejnego obszaru.
Aplikanci sędziowscy odbywają obowiązkowy staż międzynarodowy. Staż ten ma różny czas trwania: od udziału w programie wymiany AIAKOS w ramach Europejskiej Sieci Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości (EJTN) po roczny staż w Europejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu. Ponadto częścią programu dla aplikantów sędziowskich jest kurs „Sędzia europejski”. W poszczególnych obszarach szkolenia w środowisku pracy aplikanci sędziowscy uczestniczą w kursach z zakresu prawa europejskiego, np. europejskiego prawa cywilnego lub administracyjnego.
Zakończenie szkolenia wstępnego oraz uzyskanie kwalifikacji
Ocenę w nowym programie szkolenia wstępnego sędziów/kadr wymiaru sprawiedliwości opracowano w oparciu o założenia, że aplikanci sędziowscy biorą odpowiedzialność za swój własny program, że panuje atmosfera stymulująca do nauki, same sądy wspierają przekazywanie treści szkoleniowych, a główny opiekun sprawuje nadzór nad przebiegiem szkolenia. Kandydatów ocenia komisja egzaminacyjna na podstawie rozmowy oraz portfolio, które aplikanci przygotowują samodzielnie. Portfolio musi zawierać szereg obowiązkowych dokumentów oraz część przygotowaną według uznania kandydata. Atmosfera stymulująca do nauki wymaga bezpiecznego otoczenia, w którym realizowany jest program, oraz oceny, dzięki której aplikanci sędziowscy będą mogli rozwijać się oraz wykorzystywać swoje talenty. Zasady tej przestrzega się najściślej, jak to możliwe, z zachowaniem jak największej rozdzielności nauczania i oceny oraz zapewnieniem przejrzystości i obiektywności oceny. Dzięki temu instruktor może w pełni skupić się na coachingu i rozwoju zawodowym aplikanta sędziowskiego.
Instruktor praktyczny oraz główny opiekun dostarczają informacji na potrzeby oceny: co trzy miesiące wypełniają formularze informacji zwrotnej i formularze oceny dotyczące portfolio aplikanta oraz służące do zatwierdzania jego zawartości. Aby system oceny był przejrzysty i obiektywny, konieczne są jasne kryteria i przejrzysta procedura. Należy też zadbać o jak największą spójność i wiarygodność oceniających. Wymaga to szkolenia oceniających oraz konsultacji z ekspertem z SSR. Wpływa to również korzystnie na jakość oceny. Struktura programu gwarantuje również, że kandydaci nie są oceniani w większym stopniu, niż jest to użyteczne z prawnego punktu widzenia. Opisany system – który łączy ustalony czas oceny i ocenę uzupełniającą na wniosek – spełnia ten cel. System oceny jest zatem w miarę możliwości elastyczny dla aplikantów, a także obejmuje innowacje dydaktyczne w rozwoju kompetencji.
Pierwsza ocena okresowa odbywa się po pierwszych dwunastu miesiącach programu, tj. po dziewięciu miesiącach szkolenia w środowisku pracy (które następuje po trzymiesięcznym etapie wstępnym). W tej ocenie kładzie się nacisk na to, czy aplikant sędziowski zasadniczo posiada kompetencje niezbędne do pełnienia funkcji sędziego oraz czy odpowiednio rozwija się zawodowo. Jeżeli indywidualny program trwa co najmniej trzy lata, druga ocena okresowa odbywa się w połowie okresu trwania programu. W razie potrzeby komisja egzaminacyjna może zalecić przeprowadzenie kolejnej oceny dodatkowej, nieuwzględnionej w indywidualnym planie nauki przedłożonym zarządowi sądu. We wszystkich przypadkach program kończy się ostateczną oceną mającą na celu zbadanie, czy aplikant sędziowski jest w stanie samodzielnie pełnić funkcję nowego sędziego. Ocenia się, czy aplikant sędziowski spełnił ostateczne wymagania dotyczące poziomu przygotowania. Powyższy system gwarantuje, że kandydaci nie będą oceniani w większym stopniu, niż jest to konieczne, co sprzyja posługiwaniu się oceną jako instrumentem prawnym. Pomaga to utrzymać rozdział między szkoleniem a oceną. Przynosi również korzyści w postaci atmosfery stymulującej do nauki, pożądanej elastyczności i atrakcyjności programu.
Program nie obejmuje żadnych testów wiedzy czysto prawniczej. Takie egzaminy nie są bowiem zgodne z podstawowym założeniem, że aplikanci sędziowscy są odpowiedzialni za własne szkolenie, zaś posiadanie odpowiedniej wiedzy prawniczej stanowi oczywiście jego zasadniczy element. Program opiera się na założeniu, że aplikanci uczestniczący w programie posiadają wymaganą wiedzę prawniczą lub zdobędą ją po rozpoczęciu każdego obszaru szkolenia w środowisku pracy. Oceniany ostateczny poziom przygotowania obejmuje również wiedzę prawniczą, którą należy wykazać w trakcie wykonywanych zadań praktycznych. Należy zatem podkreślić, że aplikanci sędziowscy muszą zadbać o to, by ich poziom wiedzy prawniczej nie hamował ich postępów w całym programie.
Prokuratorzy
Opis ogólny
Szkolenie wstępne prokuratorów jest obowiązkowe dla każdego, kto zamierza zostać prokuratorem. Po zaaprobowaniu przez komisję selekcyjną aplikanci prokuratorscy przystępujący do programu szkolenia wstępnego dla kadr wymiaru sprawiedliwości przechodzą nabór w sądzie, w którym będą pracować.
W porozumieniu z SRR określa się czas trwania programu (co najmniej jeden rok i sześć miesięcy, ale nie dłużej niż cztery lata – w zależności od wiedzy i doświadczenia) oraz wybiera się obszary szkolenia w środowisku pracy, w których aplikant prokuratorski będzie pracował najpierw. Po ukończeniu szkolenia przez aplikanta prokuratorskiego powołuje się go na stanowisko prokuratora.
Szkolenie aplikantów prokuratorskich prowadzą prokuratury rejonowe we współpracy z SSR. Większość szkolenia odbywa się w środowisku pracy. Aplikanci prokuratorscy szkolą się pod okiem instruktorów praktycznych, którzy udzielają im wskazówek i przekazują informacje zwrotne. Ponadto raz w tygodniu, pod nadzorem głównego opiekuna w SSR, poświęca się uwagę procesowi uczenia się oraz kursom odbywanym przez aplikantów prokuratorskich.
Nowe grupy aplikantów prokuratorskich rozpoczynają szkolenie dwa razy w roku: dwie grupy w październiku i dwie grupy w kwietniu. Do programu przystępuje nie więcej niż 48–54 aplikantów prokuratorskich rocznie. W 2021 r. szkolenie ukończyło 34 aplikantów. Pod koniec 2021 r. w szkoleniach uczestniczyło 117 aplikantów sędziowskich.
Dostęp do szkolenia wstępnego
Kandydaci do programu szkoleniowego muszą oczywiście posiadać dyplom magistra prawa i ukończyć specjalną serię kursów przygotowujących do pracy w wymiarze sprawiedliwości. Ponadto wymagane jest co najmniej dwuletnie odpowiednie doświadczenie prawnicze spoza sądownictwa. Kandydatów wybiera się najpierw na szczeblu lokalnym (prokuratury rejonowe), potem krajowa komisja wybiera kilka osób. Kandydatów poddaje się ocenie, po czym prokuratura rejonowa wybiera najlepszych z nich.
Pierwszym etapem jest zatem wybór pisemnych zgłoszeń. Następnie przedsiębiorstwo LTP oferujące usługi oceny przeprowadza test analityczny. W teście sprawdza się umiejętności rozumienia tekstu pisanego, umiejętności krytycznego myślenia oraz myślenia abstrakcyjnego. Testy te – oceniane przez Niderlandzką Komisję ds. Testów i Egzaminów (Commissie Testaangelegenheden Nederland, COTAN) lub podobną instytucję – pozwalają ustalić, czy kandydat posiada ponadprzeciętne umiejętności analityczne i czy jest całkowicie wolny od uprzedzeń kulturowych. Poszczególne elementy testów analitycznych sprawdzają umiejętności rozumienia tekstu pisanego, umiejętności krytycznego myślenia oraz myślenia abstrakcyjnego.
Po zaliczeniu testów analitycznych przez kandydatów prokuratury rejonowe typują ich do udziału w rozmowie kwalifikacyjnej. Następnie prokuratury rejonowe otrzymują formularze zgłoszeniowe i po dwa listy referencyjne dotyczące każdego z kandydatów. W ośrodku oceny dyplomowany psycholog przeprowadza z kandydatem ustrukturyzowany wywiad kwalifikacyjny. Kandydata sprawdza się z wykorzystaniem kwestionariuszy osobowości (w tym testu dylematu),symulacji dyskusji oraz zadań polegających na odgrywaniu ról. W teście ocenia się, czy kandydat ma kompetencje wymagane do pełnienia funkcji prokuratora lub czy może je wykształcić w trakcie szkolenia.
Wreszcie kandydatów czekają końcowe rozmowy. Prowadzi je Krajowa Komisja Selekcyjna. Wyniki rozmów omawiają następnie wszyscy interlokutorzy. Komisja selekcyjna jest poinstruowana w zakresie technik przeprowadzania rozmów i interpretacji sprawozdania z oceny. Po przeprowadzeniu końcowych rozmów kwalifikacyjnych zaaprobowani kandydaci są przedstawiani prokuraturom rejonowym. Prokuratury rejonowe decydują, którego kandydata (lub kandydatów) chcą wybrać. Wybór pozostałych kandydatów zaaprobowanych przez komisję powierza się innym prokuraturom rejonowym (w miarę możliwości).
Forma i treść szkolenia wstępnego
W okresie wprowadzającym aplikant prokuratorski dołącza do zespołu szkoleniowego w danej prokuraturze rejonowej i doskonali się w obranym kierunku oraz rozwija swoje kompetencje, wykraczając poza granice obszarów szkolenia w środowisku pracy. Po zakończeniu wstępnego etapu aplikant prokuratorski poddaje się ocenie kwalifikacji, aby uzyskać świadectwo kwalifikacji zawodowych. Zanim aplikant zostanie dopuszczony do stawania przed sądem w charakterze prokuratora, musi wykazać podstawowe umiejętności i podstawową wiedzę podczas symulacji rozprawy sądowej. Jeżeli aplikantowi nie powiedzie się, dostanie dodatkową szansę, ale jeśli znów nie zaliczy symulacji, będzie musiał opuścić cały program.
Następnie rozpoczyna się główny etap programu (który trwa co najmniej 15 miesięcy, ale nie dłużej niż 45 miesięcy). Odbywa się on w kilku obszarach szkolenia w środowisku pracy, w zależności od długości programu i indywidualnego planu nauki. W prokuraturze aplikanci będą mieli okazję zajmować się prostymi sprawami, pracować w charakterze asystenta prawnego, zastępcy adwokata, prokuratora – oprócz poważniejszych spraw – oraz w charakterze sędziego. Możliwe są również staże zewnętrzne. Po zaliczeniu danego obszaru szkolenia w środowisku pracy aplikant prokuratorski razem z głównym opiekunem i instruktorem praktycznym przeprowadzają ewaluację poprzedzającą przejście do kolejnego obszaru.
Nadzór sprawują instruktorzy praktyczni. Ponadto raz w tygodniu pod nadzorem głównego opiekuna poświęca się uwagę procesowi uczenia się, portfolio i programowi nauczania oraz projektom badawczym i kompetencjom wykraczającym poza obszary szkolenia w środowisku pracy. Instruktorzy praktyczni i główni opiekunowie skupiają się wyłącznie na nauce, a nie na ocenie.
Aplikanci prokuratorscy mają możliwość odbycia stażu międzynarodowego. Staż ten ma różny czas trwania, począwszy od udziału w programie wymiany AIAKOS w ramach Europejskiej Sieci Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości (EJTN).
Zakończenie szkolenia wstępnego oraz uzyskanie kwalifikacji
Ocenę w nowym programie szkolenia wstępnego prokuratorów opracowano w oparciu o założenia, że aplikanci prokuratorscy biorą odpowiedzialność za swój własny program, że panuje atmosfera stymulująca do nauki, same prokuratury rejonowe wspierają przekazywanie treści szkoleniowych, a główny opiekun sprawuje nadzór nad przebiegiem szkolenia. Kandydatów ocenia komisja egzaminacyjna na podstawie rozmowy oraz portfolio, które aplikanci przygotowują samodzielnie. Portfolio musi zawierać szereg obowiązkowych dokumentów oraz część przygotowaną według uznania kandydata. Atmosfera stymulująca do nauki wymaga bezpiecznego otoczenia, w którym realizowany jest program, oraz oceny, dzięki której aplikanci prokuratorscy będą mogli rozwijać się oraz wykorzystywać swoje talenty. Zasady tej przestrzega się najściślej, jak to możliwe, z zachowaniem jak największej rozdzielności nauczania i oceny oraz zapewnieniem przejrzystości i obiektywności oceny. Dzięki temu instruktor może w pełni skupić się na coachingu i rozwoju zawodowym aplikanta prokuratorskiego. Instruktor praktyczny oraz główny opiekun dostarczają informacji na potrzeby oceny: co kilka miesięcy wypełniają formularze informacji zwrotnej i formularze oceny dotyczące portfolio aplikanta oraz służące do zatwierdzania jego zawartości. Aby system oceny był przejrzysty i obiektywny, konieczne są jasne kryteria oceny i przejrzysta procedura. Należy też zadbać o jak największą spójność i wiarygodność oceniających. Wymaga to szkolenia oceniających oraz konsultacji z ekspertem z SSR. Wpływa to również korzystnie na jakość oceny. Struktura programu gwarantuje również, że kandydaci nie są oceniani w większym stopniu, niż jest to użyteczne z prawnego punktu widzenia. Opisany system – który łączy ustalony czas oceny i ocenę uzupełniającą na wniosek – spełnia ten cel. System oceny jest zatem w miarę możliwości elastyczny dla aplikantów, a także obejmuje innowacje dydaktyczne w rozwoju kompetencji.
Po ocenie kompetencji pod koniec okresu wprowadzającego przeprowadza się pisemny egzamin praktyczny oraz tzw. test kluczowego świadka. Aplikant sam ustala termin tych ocen, kiedy uzna, że jest gotowy. Oceny te, opinia każdego kierownika zespołu oraz ocena portfolio składają się na wynik końcowy programu.
Program nie obejmuje żadnych testów wiedzy czysto prawniczej. Takie egzaminy nie są bowiem zgodne z podstawowym założeniem, że aplikanci prokuratorscy są odpowiedzialni za własne szkolenie, zaś posiadanie odpowiedniej wiedzy prawniczej stanowi oczywiście jego zasadniczy element. Program opiera się na założeniu, że aplikanci uczestniczący w programie posiadają wymaganą wiedzę prawniczą lub zdobędą ją po rozpoczęciu każdego obszaru szkolenia w środowisku pracy. Oceniany ostateczny poziom przygotowania obejmuje również wiedzę prawniczą, którą należy wykazać w trakcie wykonywanych zadań praktycznych. Należy zatem podkreślić, że aplikanci prokuratorscy muszą zadbać o to, by ich poziom wiedzy prawniczej nie hamował ich postępów w całym programie.