Opis ogólny
Szkolenie wstępne dla sędziów (sądów powszechnych oraz sądów administracyjnych i podatkowych) oraz prokuratorów zapewnia instytucja krajowa, Centrum Studiów Sądowych (Centro de Estudos Judiciários, CEJ). Jest to jedyna instytucja, której powierza się to zadanie. Oprócz innych kompetencji CEJ odpowiada również za propagowanie szkoleń prawniczych i sądowych dla adwokatów (advogados), doradców prawnych (solicitadores) oraz innych pracowników wymiaru sprawiedliwości.
W szkoleniu wstępnym biorą udział dwie kategorie uczestników: uczestnicy chcący zostać sędziami lub prokuratorami w sądach powszechnych i trybunałach oraz uczestnicy chcący zostać sędziami w sądach administracyjnych i podatkowych. Rekrutacja do tych dwóch kategorii różni się pod względem merytorycznym i proceduralnym, ale zasadniczo konkursy odbywają się w tym samym czasie.
Uczestnicy nazywani są aplikantami (auditores de justiça).
Szkolenie wstępne jest obowiązkowe.
Obowiązkowy charakter tego szkolenia wynika zarówno z przepisów statutu sędziów [zob. art. 40 lit. d) Estatuto dos Magistrados Judiciais (EMJ – statut sędziów)], jak i statutu prokuratorów [zob. art. 146 lit. d) Estatuto do Ministério Público (EMP – statut prokuratury)]. Zgodnie z postanowieniami obu tekstów prawnych warunkiem podjęcia pracy w sądownictwie lub prokuraturze jest pomyślne ukończenie kursów szkoleniowych lub staży.
CEJ od momentu powstania w 1979 r. przeszkoliło już 4891 sędziów i prokuratorów. Obecnie 135 aplikantów (40 sędziów i 65 prokuratorów, którzy będą pracować w sądach powszechnych, oraz 30 sędziów, którzy będą pracować w sądach administracyjnych i podatkowych) bierze udział w początkowym etapie (pierwszym roku) szkolenia, które trwa łącznie prawie trzy lata. Podobna liczba jest obecnie na drugim etapie.
Aktualnie trwają dwa konkursy na przyjęcie około 130 aplikantów (auditores de justiça) do CEJ. Konkursy są organizowane dla sędziów i prokuratorów sądów powszechnych oraz sędziów sądów administracyjnych i podatkowych.
Dostęp do szkolenia wstępnego
Udział w szkoleniu sędziów i prokuratorów odbywa się w oparciu o procedurę przetargową, publikowaną w portugalskim dzienniku urzędowym (Diário da República, DR) i obejmującą różne metody selekcji.
Przetarg publiczny ogłasza dyrektor CEJ. Przetarg ma na celu obsadzenie wolnych stanowisk (sędziów i prokuratorów) w sądach powszechnych lub obsadzenie wolnych stanowisk sędziów w sądach administracyjnych i podatkowych (Tribunais Administrativos e Fiscais, TAF).
Zainteresowane osoby mogą złożyć wniosek na dwa sposoby:
na podstawie kwalifikacji akademickich – kandydat legitymuje się dyplomem ukończenia studiów prawniczych trwających pięć lat lub krócej, o ile jest on uzupełniony, w tym przypadku, tytułem magistra lub doktora prawa uzyskanym na portugalskim uniwersytecie lub równoważnym stopniem naukowym uznawanym w Portugalii [art. 5 lit. b) ustawy nr 2/2008, z 14 stycznia, w zw. z art. 40 lit. c) Estatuto dos Magistrados Judiciais (EMJ – statutu sędziów) i art. 146 lit. c) Estatuto do Ministério Público (EMP – statutu prokuratorów)],
na podstawie doświadczenia zawodowego – kandydat spełnia wymagania dotyczące ścieżki akademickiej, a ponadto posiada doświadczenie zawodowe, z zakresu kryminalistyki lub innych dziedzin pokrewnych, przydatne w sprawowaniu funkcji sędziego, obejmujące okres nie krótszy niż pięć lat.
Ponadto warunkiem dopuszczenia do udziału w konkursie jest:
- posiadanie obywatelstwa portugalskiego lub obywatelstwa państwa portugalskojęzycznego z prawem stałego pobytu w Portugalii, posiadanie uznanego prawa do wykonywania funkcji sędziego na warunkach określonych w przepisach prawa i na zasadzie wzajemności,
- spełnienie innych ogólnych wymagań dotyczących pełnienia funkcji publicznych.
W konkursach organizowanych w celu obsadzenia wolnych stanowisk w sądach powszechnych, dla każdej instytucji (sądownictwa i prokuratury) przewidziany jest limit przyjęć równy 25 proc. dla każdej z dwóch ścieżek rekrutacyjnych.
W konkursach organizowanych w celu obsadzenia wolnych stanowisk dla sędziów TAF przewidziany jest limit przyjęć na poziomie 25 proc. dla każdej z dwóch ścieżek rekrutacyjnych.
Kandydaci są wybierani za pomocą następujących metod, przy czym wszystkie z nich mają charakter eliminacyjny:
- etap pisemny,
- etap ustny,
- test psychologiczny.
Forma i treść szkolenia wstępnego
Szkolenie wstępne sędziów i prokuratorów do wszystkich sądów obejmuje szkolenie teoretyczno-praktyczne, organizowane w dwóch następujących po sobie cyklach, oraz staż (estágio).
Pierwszy cykl szkolenia teoretyczno-praktycznego odbywa się w siedzibie CEJ, bez uszczerbku dla krótkoterminowych staży tymczasowych w sądach. Cykl ten rozpoczyna się 15 września po egzaminie wstępnym i kończy 15 lipca następnego roku.
Drugi cykl szkolenia teoretyczno-praktycznego odbywa się w sądach i dotyczy wybranego zawodu (sędziego lub prokuratora). Prokuratorzy odbywają szkolenie również w wydziałach prokuratury. Jego rozpoczęcie przypada na 1 września po zakończeniu pierwszego cyklu, a zakończenie – na 15 lipca następnego roku.
Staż (estágio) odbywa się również w sądach, w ramach wybranego obszaru wymiaru sprawiedliwości. Jego rozpoczęcie przypada na 1 września po zakończeniu drugiego cyklu, a zakończenie – na 15 lipca następnego roku.
Powyższe ramy czasowe podlegają modyfikacji na mocy przepisów prawa, a niekiedy również z uwagi na pilne potrzeby.
Podstawowym celem szkolenia teoretyczno-praktycznego jest rozwijanie kwalifikacji aplikantów oraz nabywanie przez nich umiejętności technicznych niezbędnych do pełnienia funkcji sędziego w sądach powszechnych, administracyjnych i podatkowych oraz urzędu prokuratora.
Działania szkoleniowe CEJ są realizowane w pierwszym cyklu w CEJ przez wykładowców z sądów cywilnych, karnych, sądów pracy, rodzinnych, administracyjnych i podatkowych oraz przez szkoleniowców zewnętrznych.
Wstępne działania szkoleniowe opracowuje się zgodnie z planem nauki przygotowanym wcześniej przez dyrektora. Podlegają one zatwierdzeniu przez Radę Pedagogiczną CEJ. Rada ta, której przewodniczy dyrektor CEJ, składa się z przedstawicieli Najwyższej Rady Sądownictwa, prokuratury, Izby Adwokackiej, parlamentu oraz wykładowców CEJ. Jedną z głównych kompetencji Rady jest zatwierdzanie planu nauki dla szkoleń teoretyczno-praktycznych.
Podczas etapów teoretyczno-praktycznych aplikanci korzystają z internetowej platformy e-learningowej (Moodle), która umożliwia zarządzanie całą dokumentacją szkoleniową i esejami.
Plan nauki obejmuje następujące zagadnienia:
- szkolenie ogólne (prawa podstawowe i prawo konstytucyjne), etykę i deontologię, organizację wymiaru sprawiedliwości, metodykę i język prawny, technologie informacyjne i komunikacyjne, orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) dotyczące praw podstawowych, organizację i metody zarządzania sprawami, języki obce (język angielski w ujęciu prawnym),
- szkolenie specjalistyczne (prawo europejskie i międzynarodowe; prawo ochrony konkurencji, rachunkowość i zarządzanie, psychologię kryminalistyczną i socjologię kryminalistyczną, prawo ochrony środowiska i prawo miejskie; prawo wyborcze, zamówienia publiczne, pozaumowną odpowiedzialność państwa, a dla aplikantów z sądów administracyjnych i podatkowych – materialne i procesowe prawo administracyjne, medycynę sądową, zarządzanie postępowaniami przygotowawczymi) oraz
- szkolenia zawodowe dla sędziów sądów powszechnych (prawo cywilne i handlowe oraz postępowanie cywilne; prawo karne i postępowanie karne, prawo rodzinne i opiekuńcze oraz prawo pracy) i dla sędziów sądów administracyjnych i podatkowych (prawo administracyjne i postępowanie administracyjne, prawo podatkowe i postępowanie podatkowe, prawo cywilne i postępowanie cywilne).
Zajęcia szkoleniowe i działania prowadzone są w grupach roboczych (liczących około 15 aplikantów) zgodnie z następującą metodyką:
- omawianie kazusów,
- omawianie orzecznictwa,
- prezentacje aplikantów,
- procesy pozorowane,
- wizyty studyjne (np. w sądach najwyższych, Prokuraturze Generalnej, więzieniach, oddziałach policji, instytucjach opieki zastępczej itp.),
- działalność badawcza,
- konferencje i warsztaty oraz
- staż „śródokresowy” trwający do czterech tygodni (odbywający się w sądach).
W drugim cyklu i w trakcie stażu w sądach działania szkoleniowe są prowadzone przez regionalnych koordynatorów sądów powszechnych, prokuratury oraz sądów administracyjnych i podatkowych, a także przez sędziów prowadzących szkolenia dla sędziów sądów powszechnych, prokuratorów oraz sędziów sądów administracyjnych i podatkowych.
Zakończenie szkolenia wstępnego oraz uzyskanie kwalifikacji
Aplikanci przystępują do CEJ sklasyfikowani według wyników egzaminów wstępnych.
Ta klasyfikacja służy jedynie jako czynnik rozstrzygający podczas przyznawania ocen na zakończenie pierwszego i drugiego etapu [art. 47 ust. 1 część 1 i art. 57 ust. 2 ustawy nr 2/2008 z dnia 14 stycznia (wersja skonsolidowana)].
Aplikantów ocenia Centrum Studiów Sądowych. Aplikanci są oceniani zgodnie z ogólnym modelem oceny przy uwzględnieniu następujących części składowych:
- wyników w pierwszej i drugiej fazie okresu szkolenia,
- wszystkich wykonanych prac,
- wyników uczestników szkolenia,
- rozwoju działań szkoleniowych.
Ocena końcowa drugiego cyklu jest ważona, przy czym wynik z pierwszego cyklu stanowi 40 proc. oceny, a z drugiego cyklu – 60 proc.
Aplikanci, którzy uzyskali co najmniej 10 na 20 punktów, są powoływani przez odpowiednią radę naczelną na stanowisko asesora sądowego (juiz estagiário) lub asesora prokuratury (procurador da República estagiário). Korzystają oni ze statusu zawodowego sędziego lub prokuratora, z odpowiednimi prawami i obowiązkami, ale podczas tego etapu otrzymują wsparcie opiekuna.