Czy w danej sprawie można zastosować Kartę praw podstawowych Unii Europejskiej?

Sprawa może dotyczyć prawa podstawowego, którego karta nie gwarantuje obywatelom Unii (w szczególności, prawa do azylu na podstawie art. 18 karty). Alternatywnie, może ona dotyczyć uprawnienia, które nie jest gwarantowane jako prawo podstawowe wynikające z karty.
Przed stwierdzeniem, że sprawa nie dotyczy praw podstawowych UE, należy wziąć pod uwagę fakt, że karta nie jest jedynym źródłem ochrony praw podstawowych w UE. Od lat 70., przed przyjęciem Karty praw podstawowych UE, Europejski Trybunał Sprawiedliwości zapewniał ochronę prawom podstawowym poprzez podniesienie ich do rangi ogólnych zasad prawa Unii. Traktatem lizbońskim potwierdzono pozycję tych ostatnich w hierarchii źródeł praw podstawowych UE. Aby uzyskać więcej informacji, zob. część I sekcja 2.3 przewodnika.
Jeśli sprawa może dotyczyć prawa podstawowego – jako ogólnej zasady prawa Unii – należy przejść do następnego pytania z listy kontrolnej („Checklist”). Podobnie jak w przypadku postanowień karty ogólne zasady prawa Unii są wiążące dla unijnych instytucji, organów, urzędów i agencji, jak również dla państw członkowskich, gdy wdrażają one prawo UE.
Natomiast jeżeli ani uprawnienia wynikające z karty, ani zasady ogólne prawa Unii nie mają znaczenia dla sprawy, istnieje prawdopodobieństwo, że dana sprawa nie dotyczy naruszenia prawa podstawowego UE (lub naruszenia prawa podstawowego w ogóle).

Sprawa może dotyczyć prawa podstawowego, którego karta nie przyznaje obywatelom państw trzecich (zwłaszcza prawa głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach lokalnych na podstawie art. 39–40 karty, a także prawa do opieki dyplomatycznej i konsularnej na podstawie art. 46). Alternatywnie, może ona dotyczyć uprawnienia, które nie jest gwarantowane jako prawo podstawowe wynikające z karty.
Przed uznaniem, że sprawa nie dotyczy praw podstawowych UE, należy wziąć pod uwagę fakt, że karta nie jest jedynym źródłem ochrony praw podstawowych w UE. Od lat 70., przed przyjęciem Karty praw podstawowych UE, Europejski Trybunał Sprawiedliwości zapewniał ochronę prawom podstawowym poprzez zaliczenie ich do ogólnych zasad prawa Unii. Traktatem lizbońskim potwierdzono pozycję tych ostatnich w hierarchii źródeł praw podstawowych UE. Aby uzyskać więcej informacji, zob. część I sekcja 2.3 przewodnika.
Jeśli sprawa może dotyczyć prawa podstawowego – jako ogólnej zasady prawa Unii – należy przejść do następnego pytania z listy kontrolnej („Checklist”). Podobnie jak w przypadku postanowień karty ogólne zasady prawa Unii są wiążące dla unijnych instytucji, organów, urzędów i agencji oraz dla państw członkowskich, gdy wdrażają one prawo UE.
Natomiast jeżeli ani uprawnienia wynikające z karty, ani zasady ogólne prawa Unii nie mają znaczenia dla danej sprawy, istnieje prawdopodobieństwo, że dana sprawa nie dotyczy naruszenia prawa podstawowego UE (lub naruszenia prawa podstawowego w ogóle).

Sprawa dotyczy prawa podstawowego, które przysługuje osobom prawnym zgodnie z brzmieniem karty lub w świetle interpretacji przedstawionych przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości.
Należy zwrócić uwagę, że korzystanie z danego prawa podstawowego może być ograniczone do węższej kategorii osób prawnych. Na przykład art. 42, 43 i 44 mają zastosowanie wyłącznie do osób prawnych mających siedzibę statutową w państwie członkowskim. Wskazówek w tym kontekście udziela niekiedy orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości: zob. sprawa DEB przeciwko Republice Federalnej Niemiec, C–279/09, dotycząca prawa osób prawnych do pomocy prawnej.
Jeżeli dane prawo podstawowe wynikające z karty odpowiada prawu podstawowemu zagwarantowanemu na mocy Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), zgodnie z art. 52 ust. 3 karty pożyteczne może być uwzględnienie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka za pomocą bazy danych HUDOC.
Na przykład w sprawie DEB przeciwko Republice Federalnej Niemiec Trybunał Sprawiedliwości rozpatrzył to orzecznictwo, aby ustalić, czy jakakolwiek osoba prawna może ubiegać się o pomoc prawną. Jeżeli chodzi o znaczenie EKPC i orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w kontekście interpretacji karty, zob. część III sekcja 5.1 przewodnika.

Sprawa dotyczy prawa podstawowego, które z natury jest ograniczone do osób fizycznych. W związku z powyższym nie doszło do naruszenia prawa podstawowego zagwarantowanego osobom prawnym na mocy prawa Unii.

Sprawa dotyczy prawa podstawowego, które jest gwarantowane na podstawie karty; nie jest jednak pewne, czy na mocy prawa Unii ochrona ta rozciąga się również na osoby prawne. Można przejść do następnego pytania, jednak w przypadku stwierdzenia, że sprawa wchodzi w zakres prawa Unii, należy pamiętać, że fakt ten nie świadczy sam w sobie o tym, że dana osoba może powołać się na dane prawo podstawowe. Można przejść do następnego pytania.

Sprawa nie dotyczy prawa podstawowego zagwarantowanego na podstawie Karty.
Jednakże przed stwierdzeniem, że sprawa nie dotyczy praw podstawowych UE, należy wziąć pod uwagę fakt, że karta nie jest jedynym źródłem ochrony praw podstawowych w UE. Od lat 70., przed przyjęciem Karty praw podstawowych UE, Europejski Trybunał Sprawiedliwości zapewniał ochronę praw podstawowych poprzez podniesienie ich do rangi ogólnych zasad prawa Unii. Traktatem lizbońskim potwierdzono pozycję tych ostatnich w hierarchii źródeł praw podstawowych UE. Aby uzyskać więcej informacji, zob. część I sekcja 2.3 przewodnika.
Jeżeli sprawa dotyczy prawa podstawowego uznanego za ogólną zasadę prawa Unii, można przejść do następnego pytania. Podobnie jak w przypadku postanowień karty ogólne zasady prawa Unii są wiążące dla unijnych instytucji, organów, urzędów i agencji oraz dla państw członkowskich tylko wtedy, gdy wdrażają one prawo UE.
Natomiast jeżeli ani uprawnienia wynikające z karty, ani zasady ogólne prawa Unii nie mają znaczenia dla sprawy, istnieje prawdopodobieństwo, że dana sprawa nie dotyczy naruszenia prawa podstawowego UE.

Instytucje, organy, urzędy i agencje unijne przyjmują akty prawne w celu wykonania swoich zadań (zob. art. 288 TFUE oraz część II sekcja 2 przewodnika).
Wspomniane akty prawne są prawnie wiążące lub prawnie niewiążące.
Zgodnie z art. 288 TFUE typowe prawnie wiążące akty UE to rozporządzenia, dyrektywy i decyzje; porozumienia międzynarodowe zawierane przez Unię z państwami nienależącymi do Unii Europejskiej lub innymi organizacjami międzynarodowymi również wywołują prawnie wiążące skutki.
Zgodnie z tym samym postanowieniem typowe prawnie niewiążące akty UE to zalecenia i opinie.
Mogą jednak być przyjmowane również inne akty. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ich skutki ocenia się indywidualnie w celu ustalenia, czy z merytorycznego punktu widzenia można je uznać za podobne (również formalnie) do aktów prawnie wiążących.
Co do zasady charakter aktu nie narusza obowiązku przestrzegania postanowień karty przez instytucje, organy, urzędy i agencje unijne, który to obowiązek rozciąga się na wszelkie działania wykonywane przez te podmioty. Niemniej jednak środki umożliwiające działanie w odpowiedzi na naruszenia wynikające z aktu unijnego różnią się w zależności od charakteru aktu i jego skutków.

Karta ma zastosowanie. Można przejść do następnego pytania, aby zidentyfikować dostępne środki ochrony sądowej.

Tego dnia Karta praw podstawowych UE stała się prawnie wiążąca – jest to dzień, w którym zgodnie z prawem wszedł w życie traktat lizboński.

Karta nie była prawnie wiążąca, gdy wystąpiło naruszenie. Jednak w tym czasie prawa podstawowe były chronione jako ogólne zasady prawa Unii. Przydatne może być ustalenie, czy Trybunał Sprawiedliwości przyznał taki status prawom podstawowym w rozpatrywanym przypadku (więcej informacji można znaleźć w części I sekcja 2.3 przewodnika). Jeśli tak jest, należy przejść do następnego pytania. W przeciwnym razie istnieje prawdopodobieństwo, że nie doszło do naruszenia prawa podstawowego.

Karta ma zastosowanie. Można przejść do następnego pytania, aby zidentyfikować dostępne środki ochrony sądowej.

Karta nie była prawnie wiążąca, gdy wystąpiło naruszenie. Jednak w tym czasie prawa podstawowe były chronione jako ogólne zasady prawa Unii. Przydatne może być ustalenie, czy Trybunał Sprawiedliwości przyznał taki status prawom podstawowym w rozpatrywanym przypadku (więcej informacji można znaleźć w części I sekcja 2.3 przewodnika). Jeśli tak jest, należy przejść do następnego pytania. W przeciwnym razie istnieje prawdopodobieństwo, że nie doszło do naruszenia prawa podstawowego.

Karta ma zastosowanie. Można przejść do następnego pytania, aby zidentyfikować dostępne środki ochrony sądowej.

Karta nie była prawnie wiążąca w chwili wystąpienia okoliczności faktycznych. Prawa podstawowe były jednak chronione jako ogólne zasady prawa Unii. Przydatne może być ustalenie, czy Trybunał Sprawiedliwości przyznał taki status prawom podstawowym w rozpatrywanym przypadku (więcej informacji na temat ogólnych zasad prawa Unii można znaleźć w części I sekcja 2.3 przewodnika).
Jeśli nie, najprawdopodobniej nie nastąpiło naruszenie praw podstawowych UE.
Jeśli tak, można przejść do następnego pytania w celu ustalenia, czy dany przypadek wchodzi w zakres prawa Unii: zasady ogólne prawa Unii, tak samo jak karta, mają zastosowanie wyłącznie do aktów krajowych wdrażających prawo UE.

Aby móc polegać na ochronie ustanowionej przez kartę, nie wystarczy stwierdzić, że sprawa dotyczy naruszenia prawa podstawowego zagwarantowanego przez kartę.
Należy ustalić, czy przepis unijnego prawa pierwotnego lub wtórnego – niebędący rzekomo naruszonym postanowieniem karty – ma zastosowanie w danej sprawie (innymi słowy, czy okoliczności faktyczne sprawy wchodzą w osobowy, przedmiotowy i czasowy zakres danego przepisu). Stosowanie danego przepisu powoduje również zastosowanie karty.
W części III sekcja 2 przewodnika zamieszczono przegląd najbardziej powszechnych sytuacji, które wchodzą w zakres prawa Unii na podstawie istniejącego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości.
Celem kolejnych pytań jest zapewnienie praktycznej pomocy w ustaleniu, czy dana sprawa wchodzi w zakres prawa Unii.
Proszę zwrócić uwagę, że jeżeli sprawa nie wchodzi w zakres prawa Unii, oznacza to, że dla zainteresowanych osób fizycznych dostępna jest inna ochrona rzekomo naruszonych praw podstawowych. Należy jednak ubiegać się o ochronę raczej na podstawie krajowych źródeł ochrony praw podstawowych lub EKPC niż na podstawie karty.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości „w braku właściwych uregulowań [prawa Unii] do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wyznaczenie właściwych sądów i ustalenie zasad proceduralnych dotyczących środków prawnych, które mają zapewnić podmiotom prawa ochronę praw wywodzących się z bezpośredniej skuteczności [prawa Unii]” (zob. na przykład sprawa C-276/01, Steffensen, pkt 60).
Karta, a w szczególności jej art. 47 dotyczący prawa do skutecznej ochrony sądowej, ma zastosowanie do krajowych przepisów procesowych regulujących wykonywanie przed sądami krajowymi praw przyznanych osobom fizycznym na mocy prawa Unii, niezależnie od tego, czy zostały one przyjęte w tym konkretnym celu.
Zob. przykład podany w części III sekcja 2 pkt 3 przewodnika.
W związku z powyższym należy zweryfikować, czy dana sprawa dotyczy prawa innego niż naruszone prawo podstawowe, które to prawo zostało przyznane osobom fizycznym na mocy prawnie wiążącego aktu UE lub przepisu pierwotnego prawa Unii (tj. postanowień traktatów unijnych, np. postanowień dotyczących swobodnego przepływu towarów, usług, kapitału, pracowników i obywateli Unii).

Coraz częściej w ramach środków prawa Unii wymaga się, by państwa członkowskie zapewniały skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje za naruszenie określonych obowiązków przewidzianych w tych aktach lub w przepisach wykonawczych tych państw.
Państwa członkowskie mogą wykonać ten obowiązek w drodze przyjęcia szczególnych sankcji zgodnych z wymogami dotyczącymi ochrony praw podstawowych określonymi w karcie. Państwa członkowskie mogą jednak podjąć decyzję o stosowaniu już przewidzianych sankcji z tytułu (porównywalnych) naruszeń krajowych. W tym przypadku na postanowienia karty można się powołać wyłącznie wówczas, gdy sankcje dotyczą naruszenia obowiązku wynikającego z prawa Unii. Zob. przykład podany w części III sekcja 2 pkt 4 przewodnika.
W związku z powyższym należy zweryfikować, czy dana sprawa dotyczy naruszenia obowiązku wynikającego z prawnie wiążącego aktu UE czy z przepisu pierwotnego prawa Unii.